Met dank aan Dr. Kneipp

In de kapel uit 1919 van het Moederhuis van de congregatie van de Kleine Zusters van de H. Joseph te Heerlen, Huize De Berg, is een tamelijk onbekend ensemble van meubilair en beglazing aanwezig uit de periode 1919-1930. Het ensemble is schitterend uitgevoerd, nagenoeg compleet en verkeert in een uitstekende staat van onderhoud.

Volgens de Handreiking Roerend Religieus Erfgoed kunnen we spreken van een ensemble met ‘samenhang door totaalontwerp’ oftewel een ensemble bepaald door de samenhang van een integraal architectonisch / kunsthistorisch concept. De bedenker van het geheel is ongetwijfeld de toenmalige geestelijke leidsman van de congregatie, rector P.L. Driessen, die als stichter met een model van de kapel op zijn hand in het grote westraam is afgebeeld.

De zusters waren enkele jaren eerder, in 1917, naar Huize De Berg aan de rand van Heerlen getrokken. Eigenlijk was dit huis in 1897 oorspronkelijk als sanatorium voor welgestelde dames gebouwd, die voor een kuur naar Heerlen kwamen. Wat was namelijk het geval? De congregatie van de Kleine Zusters was in 1872 gesticht door de priester Peter Joseph Savelberg (1827-1907) om te voorzien in de noden van de mensen aan de onderkant van de samenleving. Hij had toen al een gasthuis met klooster in het centrum van Heerlen gebouwd, dat gerund ging worden door de zusters en dat meteen in een grote behoefte voorzag, zozeer zelfs dat de zusters al na een paar jaar het werk niet langer aankonden. Savelberg, niet voor een kleintje vervaard, richtte vervolgens in 1876 een mannencongregatie op: de Broeders van de H. Joseph. Eén van de broeders, broeder Aloysius, behandelde zieken met behulp van kruiden en waterkuren volgens de methode van Sebastian Anton Kneipp (1821-1897), een priester in Beieren en één van de grondleggers van de natuurgeneeskunde. Kneipp is behalve om de vele shampoos en conditioners uit later tijd, vooral bekend om de door hem ontwikkelde “Kneippkuur”, een vorm van hydrotherapie, die op verschillende manieren gebruik maakt van water, temperatuur en druk. Broeder Aloysius had groot succes en werd door Savelberg zelfs naar Beieren gestuurd om bij Kneipp in de leer te gaan. Na zijn terugkomst werd de toestroom van zieken en kuurgasten alleen maar groter. Savelberg liet in 1892 een badhuis in de binnenstad van Heerlen bouwen met de naam ‘Mariabad’ en tenslotte op een berg net buiten Heerlen het genoemde sanatorium, dat de naam ‘St-Joseph-Heilbronn’ kreeg. Onnodig te zeggen dat de aandacht vooral op het Duitse taalgebied was gericht.

De bloei van Heerlen als kuuroord heeft kennelijk niet al te lang geduurd. Al in 1917 besloot de algemeen overste van de congregatie van de Kleine Zusters, moeder Bertilla, te verhuizen van het kleine klooster in de binnenstad naar het veel riantere sanatoriumgebouw op de berg. Kort daarna werd daar de nieuwe kapel gebouwd en voorzien van een rijke inrichting. Ook hierbij waren de ogen op oosterburen gericht. Het neogotische meubilair werd vervaardigd in het atelier van Ferdinand Langenberg in Goch (Duitsland). Dit atelier maakte in de periode van zijn bestaan meubilair en snijwerk van zeer hoge artistieke kwaliteit voor kerken en kloosters in het Rijnland en in het Nederlandse grensgebied. Voorzover bekend is een dergelijk compleet ensemble van dit atelier (een volledige kerkinrichting) in zo’n uitmuntende staat nergens in Nederland of Duitsland bewaard gebleven. Ook de beglazing van de kapel, in ongeveer dezelfde periode vervaardigd door het atelier van Joseph Raukamp te Linz (Oostenrijk) is van grote gaafheid en hoge kunsthistorische kwaliteit. Het interieur moet een klein vermogen hebben gekost. Dit kan alleen maar betaald zijn uit de revenuen van de voormalige kuurgasten. Met dank aan Dr. Kneipp dus.

terug