Souvenir uit Rome

In de R.K. kerk in Boxtel staat een houten beeld van Petrus dat bij een bezoek aan de kerk direct opvalt (afb. 1). Petrus wordt als één van de apostelen wel vaker verbeeld in kerken. En aangezien de Boxtelse kerk aan deze heilige is gewijd, is het beeld hier prima op zijn plaats.

Petrus is hier afgebeeld als eerste paus met de pauselijke driekroon of tiara op zijn hoofd en in zijn handen een staf met patriarchaalkruis en een stel sleutels. Hij draagt een koorkap en zit waardig op zijn troon, vanwaar hij neerkijkt op de bezoekers van de kerk. Veel vaker echter is Petrus in de beeldhouwkunst weergegeven als één van de twaalf vertrouwelingen van Jezus in een simpel gewaad met een korte baard, die hem van de andere discipelen onderscheidt. Waarom is dit houten Petrusbeeld in Boxtel zo grandioos uitgedost?

Het betreffende beeld dateert uit de middeleeuwen, uit het laatste kwart van de vijftiende eeuw. Het is echter twee keer nogal ingrijpend gerestaureerd en zodoende is nog maar weinig van Petrus’ feestkledij daadwerkelijk vijf eeuwen oud. Dat zijn ornaat en attributen wel middeleeuws van vorm zijn is gebleken uit een vergelijking met soortgelijke Petrusbeelden, die in de zuidelijke Nederlanden zijn overgeleverd. De heilige zetelt ook hier met pauselijke waardigheid op zijn troon, altijd met sleutels en staf, maar ook wel eens met een open boek op schoot, zoals in de Petruskerk in Venray (afb. 2).

De verklaring voor dit fenomeen ligt in Rome, in het Vaticaan, waar zich het graf van de heilige Petrus bevindt. De Sint Pieterskerk is als het ware als een enorm schrijn over dit graf heen gebouwd. Deze kerk vormt de centrale zetel van het Rooms-Katholieke geloof. De pausen hebben bovendien al eeuwen hun residentie in het Vaticaan. Zij beschouwen zich als de opvolgers van Petrus, eerste bisschop van Rome en eerste paus. Het beeld in Boxtel is een visualisering van deze gedachte. Daarnaast hebben de sleutels in de hand van het Boxtelse beeld een belangrijke betekenis. Zij verwijzen naar een passage in de bijbel, Matteus 16, 18 - 19. Jezus draagt in deze tekst zijn autoriteit over aan Petrus, ‘de rots op wie hij zijn kerk zal bouwen’. Petrus ontvangt hierbij de sleutels van het hemelse koninkrijk. In de schilderkunst wordt Petrus, bijvoorbeeld in afbeeldingen van het Laatste Oordeel, daarom vaak weergegeven als poortwachter van de hemel. Ook op deze sleutelmacht, die aan Petrus persoonlijk is overhandigd, wordt door zijn opvolgers, de pausen van Rome, aanspraak gemaakt. De sleutelmacht van de paus van Rome wordt in het Petrusbeeld in Boxtel eveneens aanschouwelijk gemaakt.

Hoewel alle elementen van het Boxtelse Petrusbeeld dus te verklaren zijn, is er een andere, veel interessantere reden waarom de heilige op deze manier is afgebeeld. Het beeld is namelijk ook bedoeld als een concreet aandenken aan een pelgrimage naar Rome. Het graf van de heilige Petrus is sinds de middeleeuwen de grootste attractie van het christendom. Duizenden pelgrims bezoeken de Sint Pieter om aldaar in de nabijheid van de heilige Petrus te kunnen verkeren. Als de reiziger na een lange uitputtende tocht zijn plaats van bestemming bereikt, komt hij daar oog in oog te staan met een bronzen beeld van Petrus uit de dertiende eeuw (afb. 3). Ook deze Petrus is zittend weergegeven, nu echter gehuld in een eenvoudig gewaad. Dat de gelovige één van vele vereerders is, blijkt wanneer hij dichterbij komt om de voet van de heilige aan te raken: deze is weggesleten vanwege de vele aanrakingen van gelovigen die hem voorgingen. De verering van Petrus wordt uitbundig wanneer op feestdagen geestelijken met veel vertoon van pracht en praal het middeleeuwse beeld in een pauselijk gewaad hullen en het bronzen hoofd bekronen met een vergulde tiara (afb. 4). Hoe indrukwekkend moet dat geweest zijn voor de simpele middeleeuwse gelovige! De houten Petrus in Boxtel is dan ook naar alle waarschijnlijkheid een weergave van dit aangeklede Petrusbeeld in de Sint Pieter te Rome. Het is vermoedelijk vervaardigd in opdracht van een veilig teruggekeerde pelgrim om hem aan zijn pelgrimage te herinneren en anderen een beeld te geven van de rijkdom aan opgedane indrukken.

In dit opzicht is het Boxtelse beeld te vergelijken met een souvenir dat onlangs op Marktplaats.nl te vinden was: een kopie van het bronzen Petrusbeeld in Rome, dat in de negentiende eeuw in Italië is gemaakt (afb. 5). Dit beeld is niet aangekleed als paus en met zijn dertig centimeter is het iets handzamer dan het exemplaar in Boxtel, maar het vervult in wezen nog precies dezelfde functie: de herinnering aan een pelgrimstocht naar de Eeuwige Stad.

terug