Kerkzilver uit het Paleis op de Dam

Wie het over het Paleis op de Dam in Amsterdam heeft, denkt meestal niet meteen aan kerkelijke kunst. De monumentale schepping van Jacob van Campen heeft de eerste anderhalve eeuw van haar bestaan immers als stadhuis gediend en de rijke decoratie in beeldhouwwerk en schilderkunst heeft dan ook betrekking op profane thema’s zoals de verheerlijking van het ideale stadsbestuur en allegorieën op de republiek en de stad Amsterdam.

In 1808 werd het stadhuis min of meer geconfisqueerd door koning Lodewijk Napoleon, die het meest representatieve gebouw in de toenmalige Nederlanden tot paleis inrichtte, wat het sindsdien gebleven is. Omdat er nog nooit in de grote vertrekken en zalen was gewoond, liet hij Nederlandse ambachtslieden een grote hoeveelheid meubilair vervaardigen in de toen modieuze empire-stijl, een strenge vorm van classicisme, die behalve op de Griekse en Romeinse oudheid ook teruggreep op motieven uit het oude Egypte. In feite gaat het hier om de grootste samenhangende verzameling empire-meubelen buiten Frankrijk. De stijl harmonieert wonderwel met het zeventiende-eeuwse classicisme van Jacob van Campen.

Wat velen niet weten is dat bij dit ensemble nog een collectie kerkelijke voorwerpen hoort. Lodewijk Napoleon was namelijk streng katholiek en verlangde dat er een hofkapel werd ingericht. Men wees hiervoor de vierschaar aan, een relatief klein vertrek op de begane grond, waar tot dan toe de doodvonnissen werden uitgesproken. Het rijke beeldhouwwerk werd door blauwe gordijnen aan het oog onttrokken, er werd een tapijt gelegd, er werden stoelen geplaatst en men richtte een altaar op met een devotieschilderij van Rubens. Het geheel werd gecompleteerd door uitgelezen kerkelijke gewaden en zilverwerk, waarvoor ook nu weer vooral Nederlandse kunstenaars werden benaderd.

Toen het paleis in 1814 ter beschikking werd gesteld aan koning Willem I, die van huis uit protestants was, werd de kapel ontmanteld. Het is een bijzonder gebaar van deze vorst geweest om in hetzelfde jaar de katholieke kerkelijke attributen aan het pas opgerichte R.K. Seminarie te Warmond te schenken. Zijn goede contacten met de Warmondse hoogleraar Baron van Wijkerslooth zullen hierbij ongetwijfeld een rol hebben gespeeld. Via het Seminarie is de verzameling in het bezit van het Bisdom Haarlem gekomen, die ook nu nog de objecten op diverse locaties bewaart.

Van het zilverwerk uit de paleiskapel, dat hierbij is afgebeeld, ademen eigenlijk alleen beide ampullen met hun rechthoekige oren, steunend op Egyptische vrouwenkopjes, zuiver de geest van het empire. Ander vaatwerk, zoals kandelaars en wierookvaten, sluit eerder aan bij de wat oudere Lodewijk-XVI-stijl van het eind van de achttiende eeuw. Alles geeft een glimp van de allure van de koninklijke kapel en doet verlangen naar een (tijdelijke) reconstructie.

terug