Waterstaatskronen weer blinkend voor de kerst

Kerstmis is de tijd dat de kaarsjes branden en in de week vóór kerst wordt dan ook ijverig gepoetst om de kandelaars en kroonluchters weer blinkend te krijgen. Vele kerken in ons land zijn nog in het trotse bezit van oude koperen kaarsenkronen, die - voor zover niet geëlektrificeerd -, een jaarlijkse poetsbeurt vereisen om het kaarsvet te verwijderen. Overbekend is het zeventiende-eeuwse oud-Hollandse bolkroon-type met S-vormige kaarsarmen in een of meer étages, een klassiek model dat nog steeds wordt nagemaakt.

Minder bekend en ook veel zeldzamer zijn de negentiende-eeuwse kronen, die gemakshalve ook wel ‘waterstaatskronen’ worden genoemd, omdat ze kenmerkend zijn voor de periode waarin kerken werden gebouwd onder toezicht van Rijkswaterstaat, zo rond 1820-1860. Zijn de zeventiende-eeuwse kronen van messing (geel koper) en gegoten, dus werk van de geelgieter, de waterstaatskronen zijn van geel én rood koper en gehamerd, dus werk van de koperslager. De verschillende onderdelen waaruit zo’n kroon is samengesteld, zijn dan afwisselend van rood koper en van geel koper, wat een heel apart en fraai effect geeft.

Bij een grote onderhoudsbeurt wordt een kroon uit elkaar gehaald en kan men de gelegenheid te baat nemen om de onderdelen eens van dichtbij te bestuderen en het werk van de ambachtsman op zijn vakkundigheid te beoordelen. Bij het demonteren is het zaak om de juiste volgorde van de verschillende onderdelen in de gaten te houden, wil men bij het monteren niet in de problemen komen.
De koperslager heeft daar al rekening mee gehouden en de twaalf armen die moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn, van een nummering door middel van inkepingen en Romeinse cijfers voorzien.

Waarom kroonluchters en ook ander koperwerk juist in het tweede kwart van de negentiende eeuw in een combinatie van geel en rood koper werden gemaakt, is vooralsnog onduidelijk. Het lijkt een modeverschijnsel te zijn geweest, maar het kan misschien ook te maken hebben met een of andere technische innovatie uit die tijd. De kerk, waarin de kroon op de foto zich bevindt, beschikt daarnaast nog over een set van zes kandelaars, vier wandarmen, een wijwateremmer, een altaarschel, een wierookscheepje en een collectebak, alles van rood en geel koper en uit dezelfde periode. Al dit werk is waarschijnlijk afkomstig uit de werkplaats van Jacobus de Gra(a)uw (ook Grouw), een indertijd gerenommeerde koperslager, die in het dorpje Kerkdriel in de Bommelerwaard gevestigd was en vandaar vele kerken in het rivierengebied en Noord-Brabant van kwalitatief hoogstaand koperwerk heeft voorzien.

terug